Yılın son günleri ve yeni yılın ilk haftaları, insanların hayatlarında değişim yaratma isteğinin en yoğun olduğu dönemlerden biridir. Takvimdeki bu sembolik geçiş, bireylere yeni bir başlangıç fırsatı sunduğu hissini verir. Bu nedenle milyonlarca insan yeni yıl kararları alır; daha sağlıklı yaşamak, düzenli spor yapmak, sigarayı bırakmak, daha çok kitap okumak, daha fazla tasarruf etmek gibi hedefler belirlenir. Ancak yapılan araştırmalar bu kararların büyük bir kısmının birkaç hafta içinde bozulduğunu göstermektedir. Peki neden böyle olur? Bunun cevabı insan davranışlarının doğasında ve alışkanlıkların psikolojisinde gizlidir.
Yeni yıl kararlarının bozulmasının en önemli sebeplerinden biri insanların genellikle çok büyük ve ulaşılması zor hedefler koymasıdır. Örneğin hiç spor yapmayan birinin “her gün bir saat spor yapacağım” demesi gerçekçi olmayan bir beklenti yaratır. Bu hedef kısa sürede kişinin motivasyonunu tüketir ve başarısızlık hissi doğurur. Psikoloji literatüründe bu durum “ya hep ya hiç” düşünce tarzı ile açıklanır. İnsanlar hedeflerine tam olarak ulaşamadıklarında, küçük ilerlemeleri görmezden gelir ve tamamen vazgeçerler. Oysa davranış değişiklikleri, küçük adımlar ve alışkanlık zincirleri ile sürdürülebilir hale gelir.
Davranış değişikliğinin en güçlü aracı küçük adımların birikimidir. Alışkanlıkların oluşumu üzerine yapılan araştırmalar, ortalama 66 gün boyunca düzenli tekrarın yeni bir davranışı kalıcı hale getirdiğini göstermektedir. Bu nedenle yeni yıl kararlarının başarılı olabilmesi için büyük hedefler yerine küçük ve uygulanabilir adımlar seçmek gerekir. Örneğin “her gün bir saat spor” yerine “her gün 15 dakika yürüyüş” hedefi kişinin hayatına daha kolay entegre olur. Küçük adımların bir diğer avantajı başarı hissini daha sık yaşatmasıdır. Her gün küçük bir hedefi gerçekleştirmek bireyin özsaygısını ve motivasyonunu güçlendirir.
Alışkanlık zincirleri ise bu sürecin devamlılığını sağlar. Bir davranışın başka bir davranışa bağlanması zincirleme bir etki yaratır. Örneğin sabah kahvesinden sonra kısa bir yürüyüş yapmak, kahve içme alışkanlığı ile yürüyüş alışkanlığını birbirine bağlar. Bu tür zincirler davranışların otomatikleşmesini kolaylaştırır. Psikolojide bu yöntem, “uyaran-tepki bağlanması” olarak açıklanır. İnsan zihni belirli bir uyaranı belirli bir davranışla eşleştirdiğinde, davranışın tekrar edilme olasılığı artar. Yeni yıl kararlarının sürdürülebilir olması için bu tür alışkanlık zincirleri oluşturmak kritik bir stratejidir.
Motivasyonun doğası da yeni yıl kararlarının bozulmasında önemli bir faktördür. İnsanlar genellikle başlangıçta yüksek motivasyona sahiptir ancak bu motivasyon zamanla azalır. Motivasyonun sürdürülebilir olması için dışsal ödüller yerine içsel motivasyon kaynaklarına odaklanmak gerekir. Örneğin kilo vermek için sadece dış görünüşe odaklanmak yerine, sağlıklı hissetmenin verdiği içsel tatmin ön plana çıkarılmalıdır. İçsel motivasyon bireyin davranışlarını daha uzun süre devam ettirmesini sağlar.
Yeni yıl kararlarının psikolojisini anlamak, bireylere daha gerçekçi ve sürdürülebilir hedefler koyma fırsatı verir. Bu süreçte kendine şefkat göstermek de önemlidir. İnsanlar çoğu zaman hedeflerine ulaşamadıklarında kendilerini sert bir şekilde eleştirir. Oysa kendine şefkat, hataları öğrenme fırsatı olarak görmeyi ve küçük ilerlemeleri değerli kabul etmeyi içerir. Bu yaklaşım bireyin motivasyonunu korur ve yıl boyunca hedeflerine bağlı kalmasını kolaylaştırır.
Yeni yıl kararlarının bozulmasının temelinde büyük ve gerçekçi olmayan hedefler, motivasyonun kısa süreli olması ve alışkanlıkların doğru şekilde oluşturulmaması yatar. Davranış değişikliklerinde küçük adımlar atmak, alışkanlık zincirleri kurmak ve içsel motivasyona odaklanmak bu kararların sürdürülebilir olmasını sağlar. Yeni yıl, takvimdeki bir değişimden ibaret olabilir ancak ona yüklediğimiz anlamla zihnimizde güçlü bir başlangıç yaratırız. Bu başlangıcı kalıcı hale getirmek için küçük adımların gücünü ve alışkanlıkların önemini unutmamak gerekir. İnsan zihni büyük değişimlerden çok küçük ve düzenli adımlarla dönüşür. Bu nedenle yeni yıl kararlarının psikolojisi, aslında küçük adımların büyük etkisini anlamakla başlar.
Uzm. Kl. Psk. Bensu Erkişi
